Bằng kinh nghiệm dân gian, từ lâu người Việt Nam đã ý thức sâu sắc sự quan trọng hàng đầu của yếu tố dinh dưỡng trong việc phát triển thể chất con người với câu ca "sữa để em thơ...”. Thế nhưng câu chuyện về sữa và thị trường sữa Việt Nam thật còn lắm chuyện để lo ngại.

Sữa từ ngàn xưa đã được xem là tinh túy của các loại thực phẩm trên đời. Một chiến lược quốc gia về sữa đã từng được đưa ra từ đầu thế kỷ 21 nhằm chủ động hơn trong việc thực hiện chủ trương tăng cường dinh dưỡng, nâng cao thể lực và chiều cao của người Việt Nam. Thế nhưng, con đường thực hiện chương trình, mục tiêu quốc gia này thật còn lắm gian truân, gập ghềnh mà hậu quả là thị trường sữa Việt Nam trong hàng chục năm qua liên tục biến động và thiếu ổn định. Điều đó góp phần đáng kể làm "bó tay” các bà mẹ, những gia đình lao động dù có dành trọn thu nhập của cả gia đình cũng khó lòng đảm bảo được dinh dưỡng cần thiết cho những đứa trẻ đang tuổi ăn tuổi lớn của mình theo đúng yêu cầu nghiêm ngặt của chương trình quốc gia về nâng cao tầm vóc và thể trạng người của Việt Nam giai đoạn 2001-2010. Thật đáng tiếc, bởi theo các chuyên gia về dinh dưỡng, người Việt Nam hoàn toàn có thể đạt được các chỉ số nhân trắc không thua kém người Pháp, có thể vươn tới tầm vóc và sức bền sánh vai thế giới. Vấn đề là cần có đường lối quốc gia về dinh dưỡng, song song với việc truyền thông, phổ cập các kiến thức về dinh dưỡng sâu rộng trong nhân dân. Tuy nhiên điều quan trọng nhất vẫn là làm thế nào để mọi gia đình đều có điều kiện và có thể chủ động thực hiện được trên thực tế các kiến thức từ chương trình quốc gia này mang lại.

Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia về mức độ suy dinh dưỡng ở trẻ em Việt Nam và việc cải thiện chiều cao của người dân, tình trạng suy dinh dưỡng thấp còi vẫn rất cao, chiếm tỷ lệ 32%. Việc cải thiện chiều cao trung bình của người Việt Nam rất hạn chế, trong vòng 10 năm qua, người dân nước ta chỉ cao thêm 1cm, trong khi Thái Lan hay Trung Quốc là 2 cm. Nguyên nhân của tình trạng trên, cũng theo Viện Dinh dưỡng, cuộc sống của người dân ở một số vùng miền, nhất là những địa phương ở vùng sâu còn nghèo nên chế độ dinh dưỡng bị hạn chế. Do đó nhiều chuyên gia khuyến cáo, để cải thiện chiều cao của trẻ em và người dân Việt Nam, những năm tới đây cần đẩy mạnh chương trình sữa học đường vì việc bổ sung sữa hằng ngày cho trẻ sẽ giúp phát triển chiều cao rất tốt.

Vậy là vẫn phải trở lại câu chuyện về sữa. Nhiều năm trước, khi chương trình phát triển đàn bò sữa do Bộ NN & PTNT khởi xướng, có tới 33 tỉnh, thành phố "đua” nhau lập dự án. Con bò sữa đi vào nghị quyết của nhiều địa phương và được coi là "con mũi nhọn” trong cơ cấu của ngành chăn nuôi. Nhưng gần đây, có ít nhất 20 tỉnh đã và đang phải xem xét chuyện ngừng nuôi bò sữa, đẩy chương trình đứng trước nguy cơ phá sản. Bài học về sự phát triển theo phong trào, nóng vội, hình thức, không dựa trên nền tảng vật chất cũng như chưa có sự quan tâm thật sự tới lợi ích, trình độ và điều kiện của người chăn nuôi cho đến giờ vẫn còn nguyên giá trị... Có thể nói, sự phá sản của chương trình bò sữa giai đoạn 2001-2010 là một trong những ví dụ điển hình về tính kém hiệu quả của đầu tư công chỉ nhằm vào "lợi ích nhóm” là chính mà thiếu quan tâm thật sự tới chủ thể của chương trình, chính là người chăn nuôi bò sữa. Một trong những nguyên nhân khiến chương trình bò sữa ở nhiều địa phương thất bại còn là do giá thu mua chưa hợp lý. Hiện giá sữa bán lẻ ở Việt Nam đứng ở mức cao nhất thế giới. Nhưng nghịch lý là giá thu mua sữa nguyên liệu lại thấp nhất thế giới. Các chuyên gia cho rằng, hiện tượng ép giá sữa với nông dân, bán giá cao với người tiêu dùng kéo dài và trở nên phổ biến trong giai đoạn trước đây khiến người ta phải nghĩ tới chuyện có tình trạng các công ty sữa trong nước đang bắt tay nhau tạo thế độc quyền để có lợi nhuận cao nhất, bất chấp lợi ích của nông dân cũng như trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp này về việc phải góp phần tạo ra thế chủ động của quốc gia về nguồn nguyên liệu sữa.

Thời gian gần đây, mặc dù kinh tế suy thoái, sức mua trên thị trường của nhiều loại hàng hóa giảm đáng kể, song các hãng sữa vẫn "đua” nhau tăng giá. Lý do của đợt tăng giá này theo giải thích của họ là giá nguyên liệu sữa hiện đã tăng hơn 20%, còn các nguyên vật liệu đầu vào khác cũng tăng từ 40-60%. Thêm vào đó, chi phí đầu vào cho sản xuất như điện, nước, phí vận chuyển, xăng dầu hiện cũng đã tăng từ 10-15% so với cùng kỳ nên doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh tăng giá bán nhằm bù đắp một phần chi phí sản xuất. Điều đáng nói là giá bán ra liên tục tăng cao trên thị trường, trong khi giá thu mua sữa nguyên liệu từ nông dân thực tế vẫn giẫm chân tại chỗ trong khi giá thức ăn cũng như các vật tư, chi phí khác cho người chăn nuôi bò sữa cũng đã gia tăng đáng kể. Theo tính toán của Hội Nông dân TP.HCM, với giá thu mua sữa tươi tại hộ chăn nuôi hiện nay từ 10.000-11.000 đồng/kg, sau khi cộng các chi phí vận chuyển, xử lý tiệt trùng, đóng hộp thì giá thành mỗi lít sữa chưa tới 20.000 đồng. Trong khi đó, giá sữa nước trên thị trường của Vinamilk và Công ty FrieslandCampina Việt Nam (FCV) sau khi điều chỉnh đã bán ra giá từ 28.000-29.000 đồng/lít. Điều này cũng có nghĩa, giá điều chỉnh sữa nước bán trên thị trường hiện cao gấp gần 3 lần giá mua nguyên liệu. Đó là chưa nói đến có một số hãng sữa mà dư luận thời gian qua đã râm ran về việc họ đã không sử dụng sữa bò tươi nguyên chất mà pha trộn với sữa bột, thậm chí sử dụng 100% sữa bột để hoàn nguyên bán ra thị trường sữa nước với giá tương đương sữa bò tươi nguyên chất nên càng siêu lợi nhuận.

Theo Bộ NN&PTNT, so với năm 2001 mức tiêu thụ sữa trên đầu người ở nước ta đã tăng gần 13 lần, sản lượng sữa tươi sản xuất trong nước mới chỉ đáp ứng 10%, còn lại 90% là nhập khẩu. Dự báo đến năm 2020, tổng đàn bò sữa của Việt Nam ước 450.000 – 500.000 con, tổng sản lượng sữa tươi sản xuất hàng năm ước từ 950.000 đến 1 triệu tấn và mới chỉ đáp ứng từ 35% - 38% nhu cầu tiêu dùng sữa của người Việt Nam. Trong khi đó, theo cảnh báo của các chuyên gia, chất lượng của các loại sữa bột nhập ngoại tại thị trường Việt Nam cũng vẫn là một vấn đề phức tạp. Chất lượng sữa mới chỉ dựa trên việc tự công bố chất lượng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu trong khi việc kiểm định chất lượng sữa mới chỉ là kiểm tra vệ sinh an toàn thực phẩm và một số chỉ tiêu khác. Việc kiểm tra, phân tích được chất lượng và hàm lượng các vi chất trong thành phần sữa vẫn là việc khó kiểm định. Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn đã có nhiều trường hợp doanh nghiệp bán ra thị trường sản phẩm sữa kém chất lượng, thành phần không đúng với công bố.

Tuy nhiên, trẻ em và nhiều người dân Việt Nam vẫn không thể giảm bớt nhu cầu uống sữa. Do vậy các hãng sữa vì siêu lợi nhuận, một mặt vẫn cứ áp dụng "điệp khúc” tăng giá bán trong khi mặt khác vẫn "giẫm chân” với giá thu mua sữa của người chăn nuôi, lại thêm tỷ lệ sữa nhập khẩu thiếu kiểm soát ngày một nhiều, càng làm cho chương trình sữa quốc gia thêm dấn sâu vào "ma trận”.